Supplementler

Hangi Spor Dallar─▒nda Hangi Supplement Kullan─▒lmal─▒d─▒r?
┬áBu yaz─▒m─▒zda┬áspor dallar─▒nda kullan─▒lan supplementleri ele alaca─č─▒z. Hangi spor dal─▒nda┬áhangi supplement kullan─▒lmal─▒d─▒r? Dayan─▒kl─▒l─▒k, kuvvet, m├╝cadele ve tak─▒m sporlar─▒nda hangi supplementler kullan─▒lmal─▒d─▒r?┬á Hangi Spor Dallar─▒nda Hangi Supplement Kullan─▒lmal─▒d─▒r? Sporcunun ba┼čar─▒s─▒nda genetik yatk─▒nl─▒k kadar, d├╝zenli antrenman, motivasyon ve yap─▒lan spora en uygun...
Continue reading
Protein Tozu Nedir ve Ne I┼če Yarar?
Protein tozlar─▒, ├že┼čitli bitkiler ya da yumurta, s├╝t gibi hayvansal ├╝r├╝nler kullan─▒larak ├╝retilen besin takviyeleridir. ├ťretici firman─▒n tercihlerine ba─čl─▒ olarak ┼čeker, yapay tatland─▒r─▒c─▒lar, Koyula┼čt─▒r─▒c─▒lar, vitaminler ve mineraller gibi di─čer bile┼čenleri de i├žerebilir. Protein tozu nedir? Protein tozunun tan─▒m─▒na ge├žmeden ├Ânce...
Continue reading
Bromelain Nedir? Faydalar─▒ Nelerdir?
Bromelain,┬áananas─▒n┬ásap─▒, meyvesi ve suyunda do─čal olarak bulunan protein sindirici bir enzim kar─▒┼č─▒m─▒d─▒r. Takviye olarak kullan─▒lan bromelain, alerji, osteoartrit,┬ásin├╝zit┬áve┬á├╝lseratif kolit┬ágibi kronik enflamasyona kar┼č─▒ a─čr─▒y─▒ hafifletme ve iltihaplanmay─▒ azaltmak i├žin kullan─▒l─▒r. Bromelain Nedir? Faydalar─▒ Nelerdir? Bromelain, ananas─▒n meyve k─▒sm─▒nda, kabu─čunda ve sap─▒nda...
Continue reading
Whey Protein Nedir?
Whey protein, s├╝tten elde edilen bir protein t├╝r├╝d├╝r. S├╝tte bulunan iki ana protein t├╝r├╝ vard─▒r: kazein ve whey. Whey, s├╝t├╝n su k─▒sm─▒ndan ayr─▒ld─▒─č─▒nda ortaya ├ž─▒kan s─▒v─▒d─▒r ve bu s─▒v─▒n─▒n i┼členmesiyle whey protein tozu elde edilir. Whey Protein Nedir? Whey protein,...
Continue reading

Supplementler, nas─▒l kullan─▒l─▒r ve ne i┼če yarar? E─čer siz de bu sorular─▒n yan─▒tlar─▒n─▒ ar─▒yorsan─▒z, o zaman bu makale tam size g├Âre! Takviyelerin ne oldu─čunu, ne i┼če yarad─▒klar─▒n─▒ ve onlara ihtiyac─▒n─▒z olup olmad─▒─č─▒n─▒ ad─▒m ad─▒m a├ž─▒klayaca─č─▒z. Hemen ba┼člayal─▒m!

Supplementler Nedir?

─░nsan v├╝cudu anatomik yap─▒s─▒ gere─či ├žal─▒┼čabilmek ve ya┼čamsal faaliyetlerini devam ettirebilmek i├žin d─▒┼čar─▒dan bir tak─▒m destekler almak durumundad─▒r.

Diyet veya beslenme takviyeleri ismi de verilen g─▒da takviyelerinin (supplementlerin) ard─▒nda yatan temel fikir, yeterli miktarlarda t├╝ketilmeyen besinlerin gerekli miktarda tedarik edilmesidir. Besin takviyeleri hap, kaps├╝l, tablet, s─▒v─▒ ve benzeri formunda sa─članan vitaminler, mineraller, aminoasitler, ya─č asitleri ve di─čer maddeler olabilir.(1)

Diyet takviyeleri (supplementler) ayr─▒ca; ya┼čam i├žin gerekli oldu─ču kan─▒tlanamayan ancak bitki pigmentleri veya Polifenoller gibi faydal─▒ bir biyolojik etkiye sahip oldu─ču bilinen maddeleri de i├žerebilir.

Supplementler (diyet takviyeleri) ├že┼čitli dozlarda ve Farkl─▒ kombinasyonlarda mevcuttur. Bununla birlikte v├╝cudumuzun sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde ├žal─▒┼čabilmesi i├žin, her besinden yeterli miktarda t├╝ketilmelidir.

Supplement Ne ─░┼če Yarar?

Supplementler v├╝cutta eksikli─či olan ve bu eksiklikler sonucu ki┼čilerde baz─▒ ruhsal veya fiziksel ve benzeri s─▒k─▒nt─▒lara yol a├žabilecek durumlar─▒n g├Âzlenmemesi ad─▒na d─▒┼čar─▒dan temin edilmesi gereken diye takviyesi grubudur.

├ľzellikle belirtmek gerekirse sporla u─čra┼čan ki┼čilerde gerek v├╝cuda giren maddeler gerekse v├╝cutta eksikli─či g├Âr├╝len vitamin, mineral gibi besin kaynaklar─▒n─▒n miktar─▒ olduk├ža ├Ânemlidir. Gerekli ve yeterli miktarda kar┼č─▒lanmad─▒─č─▒nda sporcunun performans─▒n─▒ etkilemektedir.

Bu sebeple spor tutkusuyla ilerleyen ki┼čilerin ya┼čam─▒nda olduk├ža m├╝him bir konuma sahiptir.

Bu takviyelerin ne i┼če yarad─▒─č─▒ndan k─▒saca bahsetmek gerekirse;

  • Supplementler v├╝cudu yap─▒c─▒ (Onar─▒c─▒) ├Âzellik g├Âsterirler.
  • Hem kas kayb─▒na ├Ânlemeye yard─▒mc─▒ olurlar hem de ya─čs─▒z kas kazan─▒m─▒ konusunda yard─▒mc─▒ olurlar.
  • V├╝cudun kendi kendine ├╝retemedi─či ya da ihtiyac─▒ kar┼č─▒lamak da yetersiz kald─▒─č─▒ durumlarda vitamin / mineral gibi maddeleri takviye ederler.
  • Sa─čl─▒kl─▒ ve fit bir v├╝cuda sahip olmak isteyenler i├žin egzersiz programlar─▒n─▒ desteklerler.
  • V├╝cudun kendisini onarmas─▒n─▒ ve geli┼čtirmesini h─▒zland─▒r─▒c─▒ bir etkiye sahiptirler.

Supplement Nas─▒l Kullan─▒l─▒r?

Hakk─▒nda ├žok fazla soru i┼čaretleri olan ve bu sebeple kafa kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒na yol a├žan Supplement konusunda farkl─▒ fikirler ortaya at─▒lmaktad─▒r.

Ne zaman kullan─▒lmal─▒, miktar─▒ ne olmal─▒? ┼×eklindeki sorular insanlarda ├že┼čitli soru i┼čaretleri olu┼čturmaktad─▒r?

Ancak bu sorulara kesin ve net bir cevap vermek m├╝mk├╝n de─čildir. Bunun sebebi sapl─▒ment kullan─▒m─▒n─▒n belirli bir kurallar─▒ olsa dahi miktar ve kullan─▒lacak zaman─▒n─▒n genellikle ki┼čiden ki┼čiye g├Âre de─či┼čmektedir.

Tespitlerine g├Âre de kullan─▒m zamanlar─▒ da de─či┼čiklik g├Âstermektedir. Bir ├Ârnekle anlatmak gerekirse BCAA takviyeleri yemeklerden hemen sonra al─▒nabilece─či gibi spordan sonra kas a─čr─▒lar─▒n─▒ azaltmak i├žin de kullan─▒labilir.

Bunun yan─▒ s─▒ra Glutamin e─čer zay─▒flamak amac─▒yla kullan─▒l─▒yorsa yatmadan ├Ânce kullan─▒lmas─▒ gerekmektedir. ┼×ayet b├Âyle bir problem yoksa spordan sonra al─▒nabilirler.

Supplementlerin nas─▒l kullan─▒laca─č─▒n─▒ ├Âzetlemek gerekirse ├Âncelikle ki┼činin ihtiyac─▒n─▒ ve bu do─črultuda kullan─▒ld─▒─č─▒ Supplement ├že┼čidi ├Ânemlidir.

─░htiyaca g├Âre farkl─▒ zamanlarda farkl─▒ ├že┼čitlerinin kullan─▒lmas─▒ m├╝mk├╝nd├╝r.

Supplement ├çe┼čitleri Nelerdir?

V├╝cudun ihtiyac─▒ olan besin maddelerini d─▒┼čar─▒da kar┼č─▒laman─▒n ├Ânemli bir yolu olan su Kliment kullan─▒m─▒ farkl─▒ farkl─▒ ama├žlarla tercih edilmektedir.

Genel olarak yo─čun k├╝├ž├╝kl├╝kteki sporlarla u─čra┼čanlar ve diyet program─▒ uygulayan ki┼čiler taraf─▒ndan tercih edilen bu Supplementlerin piyasada farkl─▒ ├že┼čitleri yer almaktad─▒r. Bu sebeple her ihtiyaca g├Âre farkl─▒ i├žerikte takviye g─▒dalar bulmak m├╝mk├╝nd├╝r.

Toz ya da kaps├╝l halinde bulunabilen bu Supplement ├že┼čitlerinin do─čru miktarda ve do─čru zamanda kullan─▒lmas─▒ ise olduk├ža ├Ânemlidir. Ayn─▒ zamanda amaca ve ihtiyaca uygun ├že┼čitleri tercih edilmelidir. Bu ├že┼čitler aras─▒nda en s─▒k kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒m─▒z ise ┼ču ┼čekildedir:

1. Protein Tozu

Kuvvet g├╝├ž sporlar─▒nda, kas dokusu ve protein gereksinimleri daha fazlad─▒r. Kas dokusunun egzersiz sonras─▒ onar─▒m─▒ i├žin, yeterli d├╝zeyde y├╝ksek kalite proteinin her ├Â─č├╝nde al─▒nmas─▒na gereksinim duyulur hafif ciddi egzersiz de protein gereksinim miktar─▒ g├╝nl├╝k 0.8-1.0 g/kg orta ┼čiddette egzersiz de protein gereksinim miktar─▒ g├╝nl├╝k 1-1.5 g/kg, a─č─▒r eksersiz de protein gereksinim miktar─▒ 1.5-2 g/kg kadar olup sporcu kas k├╝tlesinde art─▒┼č hedeflendi─činden yani ├žok a─č─▒r egzersiz durumlar─▒nda bir gereksinim kilogram ba┼č─▒na 2.2 grama kadar y├╝kselmektedir. (2) ayr─▒ca ara┼čt─▒rmalar, y├╝ksek tut protein al─▒m─▒n─▒z sa─čl─▒kl─▒ b├Âbrek fonksiyonu olan ki┼čilerde sorun olu┼čturmad─▒─č─▒, v├╝cut geli┼čtirme yapan sporcularda 2.8g/kg protein al─▒m─▒n─▒n b├Âbrek fonksiyonlar─▒nda bozulmaya neden olmad─▒─č─▒n─▒ g├Âstermi┼čtir. (3) Genel anlamda bak─▒ld─▒─č─▒nda, protein kayna─č─▒ olan besinler her ana ve ara ├Â─č├╝nde t├╝ketilmelidir. Kuvvet/g├╝├ž antrenmanlar─▒ ├Âncesi, protein-karbonhidrat t├╝ketiminin ins├╝lin sal─▒n─▒m─▒n─▒ ve aminoasit d├Ân├╝┼č├╝m├╝n├╝ art─▒r─▒c─▒ anabolik etkisi ile ilgili ├žal─▒┼čmalar yap─▒lmaktad─▒r. En az 6g elzem aminoasit ve 35 gram karbonhidrat─▒n egzersiz ├Âncesi t├╝ketilmesinin pozitif nitrojen dengesini korumaya yard─▒mc─▒ oldu─ču belirtilmektedir.

Kuvvet egzersizi sonras─▒ protein t├╝ketimi, b├╝y├╝k oranda kas protein sentezine uyararak pozitif etki de bulunmaktad─▒r. Protein sentezi nde art─▒┼č, karbonhidrat (35g) ve aminoasit (6g) kombinasyonu ile sa─član─▒r. Bu nedenle, karbonhidrat ve protein t├╝ketimi hem egzersiz ├Âncesi hem de egzersiz sonras─▒nda kas protein sentezin─▒ art─▒rmak i├žin t├╝ketilmelidir.

Yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarda egzersiz sonras─▒ karbonhidrat ile proteinin birlikte al─▒m─▒n─▒n gerek kan glikozundaki d├╝┼čmeyi azaltt─▒─č─▒ gerekse arterial aminoasit konsantrasyonunu ├Ânemli oranda art─▒rd─▒─č─▒ belirlenmi┼čtir.(4)

Y├╝ksek protein ├žo─ču sporcu taraf─▒ndan kas g├╝c├╝n├╝ ve b├╝y├╝mesini art─▒rmak ayr─▒ca yo─čun egzersiz sonras─▒ kas hasar─▒n─▒ azaltmak ama├žl─▒ y─▒llard─▒r kullan─▒lmaktad─▒r.

O gereksinimden fazla al─▒nan protein, v├╝cutta daha fazla kas geli┼čimine neden olmamakta fazla alma miktar ise v├╝cutta ya─č olarak adipoz dokuda depolanmaktad─▒r. Bu nedenle y├╝ksek proteinli diyetlerin yararl─▒l─▒─č─▒n─▒n ve olu┼čabilecek tehlikeleri g├Âz ard─▒ edilmemesi gerekmektedir. Y├╝ksek miktarda protein al─▒m─▒n─▒n tehlikeleri hakk─▒nda az miktarda kan─▒t olmas─▒na ra─čmen kemik mineral kayb─▒, gut hastal─▒─č─▒ ve b├Âbreklerde hasara neden oldu─ču bilinmektedir. Ayr─▒ca protein al─▒m─▒n─▒n art─▒r─▒lmas─▒ ile karbonhidrat ve ya─č al─▒m─▒n─▒n azalt─▒lmas─▒ sonucu olu┼čabilecek komplikasyonlar g├Âz ard─▒ edilmemelidir. (5)

2. Karbonhidratlar

Karbonhidratlar g├╝├ž kuvvet sporlar─▒nda temel yak─▒tt─▒r. G├╝n i├žerisinde karbonhidrat─▒ yeterli miktarda t├╝ketmek, y├╝ksek ┼čiddetli antrenman ve yar─▒┼čma s─▒ras─▒nda glikojen depolar─▒na destek olmakla birlikte, kas dokular─▒n─▒n geli┼čiminde indirek yoldan etkili olmaktad─▒r. (6)

Ayr─▒ca proteinler ile ilgili en ├Ânemli besin aktivat├Âr├╝ de karbonhidratt─▒r. Aralar─▒ndaki ba─člant─▒y─▒ karbonhidrat t├╝ketimi ile sal─▒nan ins├╝lin sa─člamaktad─▒r. ─░ns├╝lin ayn─▒ zamanda protein sentez sisteminin anahtar rol elemanlar─▒n─▒ da aktive etmektedir. Protein y─▒k─▒m─▒n─▒ azaltmaya yard─▒m etti─či gibi, kas i├ži protein konsantrasyonunu da bir anlamda art─▒rmaktad─▒r.

Sonu├ž olarak, daha fazla protein sentezi i├žin, antrenman sonras─▒ anabolik faz (ilk 15-30 dakika) ve b├╝y├╝me faz─▒nda, protein ile birlikte karbonhidratta t├╝ketilmesi gerekmektedir. ├ľrne─čin ara┼čt─▒rmac─▒lar, antrenman sonras─▒ kombine al─▒nan karbonhidrat ve protein i├žeren Supplementin, karbonhidrat i├žermeyen ve protein Supplementne k─▒yasla %38 oran─▒nda daha h─▒zl─▒ protein sentezini ger├žekle┼čtirdi─čini bildirmi┼člerdir. Dolay─▒s─▒yla, daha fazla protein sentezi ger├žekle┼čtirmek, daha h─▒zl─▒ kas geli┼čimi sa─člamak i├žin karbonhidrat ve proteinle birlikte kullanmak gerekmektedir. (7)

Sporcunun t├╝ketece─či karbonhidrat─▒n ├že┼čidi kadar, glisemik indeksi de ayr─▒ca ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

Glisemik indeks ise (G─░); 50 gram karbonhidrat i├žeren bir besinin sinirimden sonra kan glikozunda ve ins├╝lin sekresyonunda neden oldu─ču art─▒┼čt─▒r.(8)

Genel olarak ise, sporcular─▒n karbonhidrat t├╝ketiminin ├žo─ču kompleks karbonhidratlardan olu┼čmas─▒, basit karbonhidratlar genelde, antrenman ├Âncesi ve sonras─▒nda kullan─▒lmal─▒d─▒r. T├╝ketilen yiyeceklerin besin ├Â─čeleri a├ž─▒s─▒ndan (karbonhidrat, protein, ya─č, vitamin, mineral) da dengeli olmas─▒na dikkat edilmelidir. (9)

3. YA─×LAR

Ya─č┬át├╝ketiminin orta d├╝zeyde olmas─▒ gerekti─či, v├╝cut a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒ korumak isteyen kuvvet/ g├╝├ž sporcular─▒ i├žin ise, toplam enerjinin %20-25ÔÇÖi olmas─▒ gereklili─či ├Ânerisi yap─▒lmaktad─▒r. (10)

Ya─člar enerji dengesinin sa─članmas─▒, kas i├ži Tri a├žil gliserol depolar─▒n yerine konmas─▒ ve esansiyel ya─č asitleri t├╝ketimi i├žin b├╝y├╝k ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r. V├╝cut geli┼čtirme spor yapanlar, v├╝cut ya─č y├╝zdelerini d├╝┼č├╝rmek isterler fakat en az kilogram ba┼č─▒na 0,5-1 g/kg t├╝ketmeleri ├Ânerilmektedir. G├╝nl├╝k enerjinin %20-25 inin ya─člardan sa─članmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra al─▒nan ya─č ├že┼čitleri de sa─čl─▒─č─▒n korunmas─▒ i├žin ├Ânemlidir. Diyet ya─č─▒ tipi (n3, n6, doymu┼č ya─č) Farkl─▒l─▒kta rol oynayacak en ├Ânemli fakt├Ârd├╝r. Bu anlamda, sporculara antrenman ├Âncesi; ceviz, f─▒nd─▒k, badem gibi ya─čl─▒ tohumlar ara oyun olarak ├ľnerilebilmektedir. (11)

Ya─člar─▒n genel olarak g├Ârevleri aras─▒nda; ya─čda ├ž├Âz├╝nen vitaminlerin emilimi ve ta┼č─▒nmas─▒ enerji kayna─č─▒, elzem ya─č asitlerinin v├╝cuda al─▒nmas─▒, so─ču─ča kar┼č─▒ v├╝cut ─▒s─▒s─▒n─▒n korunmas─▒, tokluk hissi vermesinden bahsedebiliriz. (3)

Ancak v├╝cut geli┼čtiren sporcularda ya─čs─▒z v├╝cut k├╝tlesinin art─▒r─▒lmas─▒ ve v├╝cut ya─č─▒n─▒n azalt─▒lmas─▒ ama├žland─▒─č─▒ndan, ya─čdan sa─članan enerjinin %20ÔÇÖnin alt─▒na d├╝┼čt├╝─č├╝nde, sporcularda ya─čda ├ž├Âz├╝nen vitamin yetersizlikleri, ├žabuk hastalanma, hormonal dengesizlik, kan bas─▒nc─▒nda d├╝zensizlik gibi sorunlar olu┼čabilmektedir. (11)

4. Vitaminler

V├╝cutta genel olarak vitaminler; enerji olu┼čumunda, sinir ve sindirim sisteminin normal ├žal─▒┼čmas─▒nda ve kas kas─▒lmalar─▒nda ├Ânemli g├Ârevler ├╝stlenirler. Vitamin gereksinmelerini etkileyen fakt├Ârlerin ba┼č─▒nda cinsiyet, v├╝cut a─č─▒rl─▒─č─▒ ve fiziksel aktivite (egzersiz) gelmektedir. (12)

B grubu vitaminler enerji ├╝retiminde g├Ârev ald─▒klar─▒nda, t├╝m spor dallar─▒ndaki sporcular─▒n, bu vitaminleri (tiamin, riboflavin,niasin, biyotin ve pantotenik asit) gereksinimleri artmaktad─▒r. Ayr─▒ca baz─▒ ├žal─▒┼čmalar, B1, B6, B12 desteklerinin performans─▒ olumlu etkileri (anksiyeteyi azaltma, beyinde n├Ârotransmitter fonksiyonlar─▒ olumlu etkileme) oldu─čunu g├Âstermektedir. (3)

5. Mineraller

Mineraller, ya┼čayan h├╝crelerin yap─▒s─▒nda bulunmaktad─▒r. Do─čada serbest halde toprak ve suda bulunmakta, toprakta b├╝y├╝yen bitkiler ve su ile hayvanlar mineraller almaktad─▒r. ─░nsanlar ise hem bitki hem hayvansal yiyecekleri t├╝keterek mineral gereksinimlerini kar┼č─▒lamaktad─▒r. Her mineralin v├╝cutta farkl─▒ g├Ârevleri vard─▒r. ├ľrne─čin; kalsiyum kemik sa─čl─▒─č─▒, sodyum-potasyum su ve elektrolit dengesi, demir oksijen ta┼č─▒nmas─▒, magnezyum enzimlerin aktivasyonu ve kas kas─▒lmas─▒, ├žinko kaslardan karbondioksitin uzakla┼čt─▒r─▒lmas─▒ i├žin gereklidir.

Mineraller, ayn─▒ zamanda d├╝zenli kas kas─▒lmas─▒, v├╝cut s─▒v─▒s─▒ ve d├╝zenli kalp at─▒m─▒ i├žin ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

6. Kreatin

Kreatin g├╝n├╝m├╝zde Sporcular taraf─▒ndan en ├žok kullan─▒lan besinsel destek ├╝r├╝nlerinden biridir. Yasakl─▒ olmamas─▒, g├╝venli ve temiz bir ├╝r├╝n olmas─▒ nedeniyle kullan─▒m─▒ giderek artmaktad─▒r. Kreatin egzersiz performans─▒n─▒ art─▒rmas─▒, antreman kazan─▒mlar─▒n─▒ geli┼čtirmesi, egzersiz sonras─▒ toparlanma, v├╝cudun s─▒cakl─▒k d├╝zenlemesine olan olumlu katk─▒lar─▒n─▒n yan─▒nda, ├že┼čitli hastal─▒klarda da tedavi edici veya tedaviye katk─▒ sa─člay─▒c─▒ etkileri tart─▒┼č─▒lmaktad─▒r. (13)

Kreatin b├Âbrek, karaci─čer ve pankreasta ├╝retilen ve v├╝cudun b├╝t├╝n h├╝crelerinde bulunan do─čal bir molek├╝ld├╝r. (14)

Kreatin kaslarda ve beyinde enerji harcamas─▒nda h├╝cre i├ži ATP d├╝zeylerindeki dalgalanmalar─▒ ├Ânler. (15)

Be┼č y─▒ll─▒k uzun s├╝reli ├žal─▒┼čma sonras─▒nda, ara┼čt─▒rmac─▒lar Kreatinin b├Âbrek ve karaci─čer fonksiyonlar─▒ ├╝zerindeki olas─▒ olumsuz etkileri incelemi┼čtir ve hi├žbir ili┼čki saptanamam─▒┼čt─▒r. (40)

7. L-Karnitin

Karnitin, organizmada ya─člar─▒n enerjiye d├Ân├╝┼č├╝n├╝ sa─člayan bir maddedir. Karaci─čer ve b├Âbrek de sentezlenerek, iskelet kaslar─▒, kalp, beyin gibi dokularda depolan─▒r. Genellikle canl─▒ organizma kendisine yetecek oranda karnitini sentezleyebilir. Ancak baz─▒ organizmalarda i╠çse bu sentez miktar─▒ ya da kullan─▒labilecek oranda Karnitin dokulara transferi yeterli olmayabilir. Karnitin, oksidatif stresi azaltan bir fakt├Âr olarak de─či┼čik ┼čartlarda tedavi edici bir fakt├Âr olarak etkilidir ve uzman kontrol├╝ olmak ├╝zere geleneksel tedavi de ilave ajanlar olarak kullan─▒labilmektedir.

Yorgunluk, fiziksel performans─▒n art─▒r─▒lmas─▒, kalp-damar sisteminin korunmas─▒ gibi farkl─▒ ama├žlarla Karnitin kullan─▒m─▒ g├╝venli ve pozitif etkilere sahip gibi g├Âr├╝nmektedir.(16)

Karde┼čin iki t├╝r├╝ vard─▒r bunlar; do─čada bulunan ve biyolojik olarak aktif olan L- karnitin, di─čeri biyolojik olarak aktif olmayan D- karnitinÔÇÖdir.

L- Karnitin karaci─čer ve b├Âbrek taraf─▒ndan lisin ve metionin amino asitlerinin sentezlenmesinden v├╝cutta ├╝retimi ger├žekle┼čir.

Karnitin i╠çle ilgili ┼ču bilgiyi ise ├Âzellikle kilo problemi ya┼čayan bu konuyla ba┼č─▒ dertte olan ki┼čilere bir m├╝jde olarak diyebiliriz.

Egzersiz ile birlikte kullan─▒lan L-KarnitinÔÇÖin ├Âzellikle ┼×i┼čman ve obez bireylerde kilo vermeye destek oldu─ču bilimsel ├žal─▒┼čmalarla ispatlanm─▒┼čt─▒r!

KarnitinÔÇÖin etkileri elbette bununla s─▒n─▒rl─▒ de─čildir. Ayr─▒ca kronik b├Âbrek yetmezli─či nde diyalize giren hastalarda L-Karnitin kullan─▒m─▒ ├Ânemli bir tedavi y├Ântemidir. Kas enerji ├╝retiminde gerekli olan karnetinÔÇÖin diyaliz hastalar─▒nda yetersizli─či, ├╝remik myopati (├ťm) O geli┼čimine kat─▒l─▒r.

Hemodiyaliz hastalar─▒nda L-Karnitin h├╝crelerinde azalma oldu─ču bilimsel ├žal─▒┼čmalarla tespit edilmi┼čtir. (17)

KarnetinÔÇÖin bir ba┼čka ├Âzelli─či de antioksidan olmas─▒d─▒r. V├╝cutta biriken adi grubu progiyonik asit ve toksik bile┼čenler kalbin ve iskelet kas dokular─▒nda ins├╝lin direncine ya da kalp yetmezli─čine sebep olabilirler. Karnitin bu olumsuzluklar─▒ engelleyebilmektedir. Bu sebeple karnesinde eksikli─či ya┼čayan ki┼čiler kalp ve damar hastal─▒klar─▒na ve ┼čeker hastal─▒─č─▒na fazlas─▒yla meyillidirler. (18)

T├╝rkay ve Ba┼čalp (2019) ya┼čl─▒ obez ratlar ├╝zerinde yapt─▒klar─▒ ├žal─▒┼čmada 20-24 ayl─▒k ya┼čl─▒ obez ratlar─▒ birinci grup kontrol ya┼čl─▒ obez grup, ikinci grup d├╝zenli egzersiz yapan ya┼čl─▒ obez grup, ├╝├ž├╝nc├╝ grup L-Karnitin olarak d├╝zenli egzersiz yapan ya┼čl─▒ obez grup, d├Ârd├╝nc├╝ grup ise sadece L-Karnitin kullanan ya┼čl─▒ obez grup olarak ay─▒rm─▒┼člard─▒r.

Toplamda 12 hafta s├╝ren ├žal─▒┼čmada d├╝zenli egzersiz ve d├╝zenli egzersiz ile birlikte L-Karnitin kullanan gruba 30 dakikal─▒k y├╝zme egzersizi yapt─▒rm─▒┼člard─▒r.

├çal─▒┼čma sonucunda y├╝zme egzersizi uygulanan, y├╝zme egzersizi ile birlikte L-Karnitin kullanan ve sadece L-Karnitin kullanan ├╝├ž gruptaki ya┼čl─▒ obez ratlar─▒n kilo verdi─či tespit edilmi┼čtir. Ancak L-Karnitin kullanan grubun sadece d├╝zenli egzersiz yapan ve sadece L-Karnitin kullanan gruba g├Âre daha fazla kilo verdi─čini tespit etmi┼člerdir. (19)

Kalp ve Damar Rahats─▒zl─▒klar─▒nda L-Karnitin Kullan─▒m─▒

Baz─▒ iyi kan─▒tlar, karnitinin stabil anjiyo i├žin geleneksel tedavi ile birlikte kullanabilece─čini g├Âstermektedir. Birka├ž g├╝nl├╝k ├žal─▒┼čma,L-Karnitin ve propionil┬á L-KarnitinÔÇÖin anjina semptomlar─▒n─▒ azaltmaya ve anjina hastalar─▒n─▒n g├Â─č├╝s a─čr─▒s─▒ olmadan egzersiz yapma yetene─čini yetene─čini geli┼čtirme yard─▒mc─▒ olabilece─čini g├Âstermektedir.┬á Birka├ž ├žal─▒┼čma, KarnitinÔÇÖin bir kalp krizinden k─▒sa bir s├╝re sonra L-Karnitin takviyeleri alan ki┼čilerin ba┼čka bir kalp krizi ge├žirme, kalp hastal─▒─č─▒ndan ├Âlme, g├Â─č├╝s a─čr─▒s─▒ ve anormal kalp ritmi geli┼čtirme veya kalp yetmezli─či geli┼čtirme olas─▒l─▒─č─▒n─▒n daha d├╝┼č├╝k olabilece─či g├Âstermektedir.

Birka├ž k├╝├ž├╝k ├žal─▒┼čma, KarnitinÔÇÖin (genellikle propionil L-Karnitin) kalp yetmezli─či semptomlar─▒n─▒ azaltmaya ve kalp yetmezli─či olan ki┼čilerde egzersiz kapasitesini art─▒rmaya yard─▒mc─▒ olabilece─čini g├Âstermektedir. (20)

Ateresklerozdan bacaklara kan ak─▒┼č─▒n─▒n azalmas─▒ veya arterlerin pla─č─▒n biriktirdi─či arterlerin sertle┼čmesi genellikle y├╝r├╝rken veya egzersiz yaparken bacaklarda a─čr─▒ veya krem a─čr─▒s─▒na neden olur. Bu arya aral─▒kl─▒ toparlama denir ve bacaklarda azalm─▒┼č kan ak─▒┼č─▒na periferik vask├╝ler hastal─▒k (PVD) denir. Bir ├žok ├žal─▒┼čma, Karnitinin semptomlar─▒ azaltmaya ve aral─▒kl─▒ topallama olan ki┼čilerin y├╝r├╝yebilece─či mesafeyi art─▒rmaya yard─▒mc─▒ olabilece─čini g├Âstermektedir. ├ço─ču ├žal─▒┼čmada propionil-L-Karnitin kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. (21)

B├Âbrek yetmezli─čiÔÇÖnde L-Karnitin kullan─▒m─▒

Hemodiyaliz hastalar─▒nda L-Karnitin d├╝zeylerinde azalma bildirilmi┼čtir.(22)

Bu bile┼či─čin h├╝crelerin enerji metabolizmas─▒ ├╝zerinde ├Ânemli etkileri vard─▒r. (23)

Kas enerji ├╝retiminde gerekli olan karnitinÔÇÖin diyaliz hastalar─▒nda yetersizli─či, ├╝remik miopati (├ťM) geli┼čimine kat─▒l─▒r. (24)

Bu eksiklik, ka┼čeksi, dislipidemi, Eritropoezi uyar─▒c─▒ maddeye diren├žli annemi, ins├╝lin direnci ve glikoz intolerans─▒, kas zay─▒fl─▒─č─▒ ve miyopati gibi bir dizi klinik bozuklu─čun yan─▒ s─▒ra kas kramplar─▒, hipotansiyon ve kardiyak gibi intradialitik semptomlara katk─▒da bulunabilir.

JaponyaÔÇÖda kronik b├Âbrek yetmezli─činden dolay─▒ s├╝rekli diyalize giren hastalarda yap─▒lan bir tespit ├žal─▒┼čmas─▒nda, hastalar─▒n %25.3ÔÇÖ├╝nde Karnitin eksikli─či ve %64.7ÔÇÖsinde de Karnitin eksikli─či riskinin y├╝ksek oldu─ču tespit edildi. (25)

Ba┼čka bir ├žal─▒┼čmada, Hemodiyaliz(HD) diyabet siz hastalarda plazma serbest Karnitin d├╝zeylerinde %64.7 L-Karnitin eksikli─či tespit edilmi┼čtir. (26)

Ayr─▒ca, Roma kral─▒ ve ark (2002), kardiyak fonksiyonlari d├╝┼č├╝k 11 Hemodiyaliz hastas─▒na sekiz ay boyunca Karnitin uygulamas─▒n─▒n ortalama enjeksiyon fonksiyonlar─▒n─▒n yani her kalp at─▒m─▒nda kalbin ta┼č─▒d─▒ktan miktar─▒n─▒n (EF) %32,0 dan %41.8ÔÇÖe y├╝kseltti─čini bildirmi┼člerdir.

B├Âbrek fonksiyonlar─▒ndaki bozukluk direkt olarak akci─čerleri olumsuz y├Ânde etkiledi─či gibi dolayl─▒ y├Ânden de kalbi de etkileyebilir. Ayr─▒ca buna ba─čl─▒ olarak da y├╝ksek tansiyonu tetikleyebilir. Bununla birlikte biriken ├ťre ve toksinler Respirotuvar fonksiyonlara zarar verebilir ve oksidatif strese ba─čl─▒ olarak serbest radikallerdeki art─▒┼č hava yollar─▒n─▒ da olumsuz olarak etkileyebilir. Fakat Karnitin, serbest radikalleri uzakla┼čt─▒r─▒p solunum sisteminin normal fonksiyonunun devam─▒n─▒ sa─člar. Bu durumda solunum kaslar─▒n─▒n geni┼člemesini sa─člayarak solunumu sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde ger├žekle┼čmesine neden olur.

┼×eker Hastalar─▒nda L-Karnitin Kullan─▒m─▒

Diyabetik n├Âropati, y├╝ksek kan ┼čekeri seviyeleri v├╝cuttaki sinirleri, ├Âzellikle kollara, bacaklara ve ayaklara zarar verdi─činde, a─čr─▒ ve uyu┼čuklu─ča neden oldu─čunda ortaya ├ž─▒kar. Baz─▒ k├╝├ž├╝k ├Ân ├žal─▒┼čmalar, asetil-L-KarnitinÔÇÖin a─čr─▒y─▒ azaltmaya ve etkilenen sinirlerde hisleri art─▒rmaya yard─▒mc─▒ olabilece─čini d├╝┼č├╝nd├╝rmektedir. KarnitinÔÇÖin sinirlerin yenilenmesine yard─▒mc─▒ oldu─ču yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarla ispatlanm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca diyabetli ratlar ├╝zerinde yap─▒lan ├žal─▒┼čmada L-Karnitin karaci─čerde koruyucu rol oynad─▒─č─▒n─▒ ve hastal─▒─č─▒n seviyesini kontrol alt─▒na ald─▒─č─▒n─▒ tespit etmi┼člerdir. (27)

8. Glutaminler

Sporcular─▒n yo─čun bir ┼čekilde kulland─▒─č─▒m takviyelerden bir tanesi de glutaminlerdir ├Âzellikle yo─čun antrenmanlar glutamin eksikli─čine yol a├žabilmektedir ve glutamin eksikli─či de v├╝cudun iltihaplanmas─▒na sebep olabilmektedir. (28) ├ç├╝nk├╝ ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sisteminde ├Ânemli yere sahip olan ve lenfositlerin alt k├╝mesine olu┼čturan tim├╝s(T) h├╝crelerinin ├žo─čalmas─▒nda (proliferasyon) ve i┼člevinde glutaminler ├Ânemli yere sahiptir. (29)

Glutaminlerin iltihap ├╝reten h├╝creleri bask─▒lamas─▒ ├Âzelli─činden ve ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemini artt─▒raca─č─▒ndan dolay─▒ ├Âzellikle antrenman ├Âncesinde al─▒nmas─▒ gerekmektedir. Al─▒nmas─▒ gereken glutamin miktar─▒ ise kilogram ba┼č─▒na yakla┼č─▒k 0.3 gram olarak tespit edilmi┼čtir. (30)

9. Dall─▒ Zincirli Amino Asitler (BCAA)

Kas k├╝tlesini art─▒rd─▒─č─▒, egzersiz sonras─▒ kas a─čr─▒lar─▒na ve yorgunlu─ču azaltt─▒─č─▒, kas bozulmas─▒n─▒ ├Ânledi─či ve protein y─▒k─▒m─▒n─▒ azaltt─▒─č─▒ de─čerlendirilen dall─▒ zincirli amino asitlerin ├Âzellikle yo─čun antrenman ├Ânceleri de al─▒nmas─▒na dikkat ├žekilmektedir. (31)

Dall─▒ zincirli amino asitlerin kullan─▒m miktar─▒ ve zamanl─▒ olarak antrenman─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒na ba─čl─▒ olarak 10-12 gram aras─▒nda olmas─▒ gerekti─či rapor edilmektedir. (32) ├ľrne─čin 25 hafta s├╝ren bir ara┼čt─▒rmada sadece karbonhidrat alan y├╝z├╝c├╝ grubun karbonhidrat─▒ dall─▒ zincirli amino asitle birlikte alan y├╝z├╝c├╝ gruba oranla daha fazla v├╝cut ya─č─▒ olu┼čtu─ču ve ya─čs─▒z v├╝cut a─č─▒rl─▒─č─▒nda ise gerileme oldu─ču g├Âzlemlenmi┼čtir. (33)

Bu sebeple sporculara takviye olarak performans─▒ art─▒rmak ad─▒na Dall─▒ zincirli amino asit kullanmalar─▒nda bir sak─▒nca yoktur diyebiliriz.

10. Whey Protein(Peynir Alt─▒ Suyu Proteini)

Supplement kullan─▒m─▒nda en yayg─▒n olan protein ├že┼čidi olan whey proteini, kas geli┼čimi i├žin olduk├ža ├Ânemlidir.Antrenman sonras─▒nda v├╝cudun daha h─▒zl─▒ toparlanmas─▒n─▒ sa─člayan supplement ayn─▒ zamanda performans ve g├╝├ž art─▒┼č─▒n─▒ da destek verir.

11. Arjinin 

Arjinin v├╝cudun tek ba┼č─▒na do─čal yollarla ├╝retemedi─či yar─▒ esansiyel bir aminoasittir. Bir ├žok fizyolojik s├╝recin yerine getirilmesinde rol oynar. Damar i├žini d├Â┼čeyen endotelin ├╝retti─či nitrik oksitin(NO) ├ľnc├╝l maddesidir. Nitrik oksitin ba┼čl─▒ca fonksiyonu damar tonusunu ayarlamakt─▒r. Endokrin ve ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemini d├╝zenleyici rol oynar. Tansiyon d├╝┼č├╝r├╝c├╝, kalp kas─▒n─▒ koruyucu ve oksidatif hasara kar┼č─▒ koruyucu rol oynar. B├╝y├╝me ├╝retimine ve sal─▒n─▒m─▒na yard─▒mc─▒ olur. Sperm ├╝retimi i├žin gereklidir. Kolajen sentezini art─▒r─▒r. ─░mm├╝n sistemi aktive eder. (40)┬á┬á┬á┬á

12. Antioksidanlar

Antrenman yapan bireylerde serbest radikal olu┼čumu yapmayanlara g├Âre daha fazlad─▒r. Antrenman sonucu kaslarda y├╝kselen oksidatif i┼člevler sonucunda serbest radikaller ve lipit peroksidasyon olu┼čumu artmaktad─▒r.

Antioksidanlar bir koruyucu gibi ├žal─▒┼čmak v├╝cudu serbest radikallerden temizlemek tedirler. Antioksidanlar serbest radikallere engel olarak onlar─▒n neden olaca─č─▒ zararl─▒ etkileri en aza indirmeye ├žal─▒┼č─▒rlar ve sporcular i├žin de bu sebeple kullan─▒l─▒rlar. (41)

13. Ginseng

Ginseng Uzak do─ču ├╝lkelerinde t─▒pta kullan─▒lan bir bitkidir. GinsengÔÇÖin fiziksel performans─▒ art─▒rd─▒─č─▒, stres ve ya┼članman─▒n ├Ân├╝ne ge├žti─či ve ya┼čam kalitesini y├╝kseltti─či yap─▒lan ├žal─▒┼čmalarla g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Ginseng genel olarak bireyde fiziksel performans─▒ ve zihinsel kapasiteyi art─▒rd─▒─č─▒, yorgunlu─ču azaltt─▒─č─▒ ve fiziksel dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒ ├╝st seviyelere ├ž─▒kard─▒─č─▒ bilinmektedir. ├ľnerilen g├╝nl├╝k kullan─▒m miktar─▒ g├╝nde iki kez 1-2 kaps├╝l ya da tablet halinde, ├žay halindeki g├╝nl├╝k kullan─▒m─▒ ise 3-4 kez birer fincan olarak ├Ânerilmektedir. Fiziksel ve psikolojik performans─▒n─▒ artt─▒rmak i├žin g├╝nde 100 mg iki defa al─▒nmas─▒ ├Ânerilmektedir. (44)┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

14. Psikolojik Yard─▒mc─▒lar

Stres terapisi, m├╝zik, hipnoz ve zihinsel antrenman gibi y├Ântemler bu grup i├žerisinde yer almaktad─▒r. Sporcular─▒n m├╝sabakalar─▒ fiziksel olarak haz─▒rlanmalar─▒ nas─▒l ├Ânemli ise psikolojik olarak haz─▒rlanmalar─▒ da o kadar ├Ânemlidir. Sporcu m├╝sabakaya psikolojik olarak haz─▒r de─čil ise bu durum performans─▒nda problemlere sebep olabilir. Bunun ├Ân├╝ne ge├žmek ve ┬ásporcular─▒n performans─▒n─▒ art─▒rmak i├žin spor psikologlar─▒ bir ├žok psikoterapist y├Ântem uygulamaktad─▒r. (45)┬á┬á┬á┬á┬á┬á┬á

15. Mekanik  ve Biyomekanik Yardımcılar

Sporcular─▒n performanslar─▒n─▒n art─▒r─▒l─▒p, ├╝st seviyelere ├ž─▒kart─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒lmas─▒ hedeflenen ve bu sebeple kullan─▒lan mekanik yard─▒mc─▒lard─▒r. ├ľrne─čin bisiklet├žilerin kask kullanmalar─▒ ve aerodinamik tekerlek kullanmalar─▒ hava direncin─▒n azalmas─▒na yard─▒mc─▒ olmaktad─▒r. Yine ko┼čucular─▒n performanslar─▒n─▒ art─▒rmak i├žin ayak tabanlar─▒na uygun ve hafif ayakkab─▒ se├žimi de performanslar─▒n─▒ olumlu y├Ânde etkilemektedir. Y├╝z├╝c├╝lerin mayo ve bone kullanmalar─▒ da su i├žerisinde s├╝rt├╝nmeyi azaltt─▒─č─▒ i├žin yine performansa olumlu y├Ânde etki edecektir. (46)

Supplementleri Kimler Kullan─▒r?

G─▒da takviyelerinin bir ├žok kullan─▒m amac─▒ vard─▒r. Bunlar; normal beslenme ile v├╝cuda yeterli gelmeyen besin ├Â─čelerini takviye etmek, ├že┼čitli hastal─▒klar nedeniyle ihtiya├ž duyulan besin ├Â─čelerine tamamlamak, g─▒da alerjisi veya g─▒da intolerans─▒ olan bireylerin belirli besinleri t├╝ketmemesi nedeniyle gerekli besin gruplar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak, vejetaryen ki┼čilerde olu┼čabilecek besin eksikli─čini gidermek, ya┼čl─▒l─▒kta, ├žocuklukta, hamilelikte, kad─▒nlarda ┬ámenopoz sonras─▒ gibi d├Ânemlerde eksikli─či g├Âr├╝len veya normale g├Âre daha ├žok ihtiya├ž duyulan besin ├Â─čelerini takviye etmek gibi ama├žlard─▒r.

G─▒da takviyeleri aras─▒nda vitaminler ve mineraller ├Ânemli bir yere sahiptir. Vitaminler ve mineraller v├╝cudumuzun normal olarak geli┼čmesi ve ├žal─▒┼čmas─▒ i├žin ihtiya├ž duydu─ču temel maddelerdir. V├╝cutta vitamin ve minerallerin eksikli─či hem kilo vermeyi zorla┼čt─▒r─▒r hem de baz─▒ sa─čl─▒k sorunlar─▒na neden olabilir .Bu sebeple kilo vermekte(uygun bir diyet ve uygun fiziksel aktiviteye ra─čmen) zorluk ├žeken ki┼čiler kan de─čerlerine bakt─▒rmal─▒ ve gerekli takviyeleri almal─▒d─▒rlar. B├Âylelikle kilo vermeleri daha kolay ve sa─čl─▒kl─▒ olacakt─▒r.

Hamilelik d├Âneminde s─▒kl─▒kla folik asit eksikli─čine rastlar─▒z. Folik asitin eksik olmas─▒na durumunda do─čan bebeklerde sa─čl─▒k sorunlar─▒ olu┼čabilmektedir. Bu sorunun ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin hamilelere e─čer yetersizlik s├Âz konusuysa folik asit deste─či verilmelidir.

├ľzellikle kapal─▒ toplumlarda, kuzey b├Âlgede ya┼čayan ki┼čiler D vitamini sentezi y├Ân├╝nden s─▒k─▒nt─▒ ├žekebilirler. Bu sebeple D vitamini eksikli─či olan ki┼čilerin takviye alarak yetersizli─či gidermeleri gerekmektedir. D vitamini kemik ve di┼č sa─čl─▒─č─▒n─▒ korumak i├žin olduk├ža ├Ânemli bir vitamindir.

Vegan, vejetaryen bireyler et ve et ├╝r├╝nlerini t├╝ketmedikleri i├žin genellikle B 12 vitamini a├ž─▒s─▒ndan eksiklik ├žekerler. B 12 vitamini, sinir sistemi ve kan h├╝crelerinin sa─čl─▒kl─▒ olmas─▒ i├žin gereklidir. 40 ara┼čt─▒rma ├žal─▒┼čmas─▒ incelenmi┼č ve B 12 vitamini takviyesi almayan vegan bireylerin y├╝ksek risk alt─▒nda oldu─ču bulunmu┼čtur. Bu sebeple vegan, vejetaryen bireylerin kan de─čerlerine bakt─▒r─▒p e─čer yetersizlik var ise d─▒┼čar─▒dan B 12 vitamini takviyesi almalar─▒ gerekmektedir.

├çocuklarda ve kad─▒nlarda daha ├žok g├Âr├╝len demir eksikli─činde halsizlik, sa├ž d├Âk├╝lmeleri, ba┼č a─čr─▒s─▒ gibi problemler g├Âr├╝lebilmektedir. Demir eksikli─či olan ki┼čilerin takviyesini almas─▒ gereklidir.

Kalsiyum eksikli─či kemiklere, kaslara sa├ž ve t─▒rnaklara zarar verebilir. Kad─▒nlar─▒n menepoz d├Ânemi ve sonras─▒nda hormonal nedenlerle olu┼čan kemik kayb─▒n─▒ en aza indirmek i├žin kalsiyum takviyesi ├Ânerilmektedir.

├çinko eksikli─či; b├╝y├╝me ve geli┼čmede gerileme, ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sisteminde zay─▒fl─▒k gibi sorunlara neden olabilir. Eksiklik olu┼čtu─ču takdirde takviye edilmelidir.

Magnzeyum eksikli─činde, kalp, beyin, b├Âbrek fonksiyonlar─▒ zarar g├Ârebilir. Kas kramplar─▒ gibi sorunlar da olu┼čturabilir. V├╝cutta eksik olmas─▒ durumunda takviye ile al─▒nmal─▒d─▒r.

T├╝m bu vitamin ve minerallere ek olarak sporcular─▒n kullanabilece─či baz─▒ g─▒da takviyeleri bulunmaktad─▒r. Sporcular da enerjiyi art─▒ran, toparlanmay─▒ h─▒zland─▒ran, v├╝cut bile┼čimini destekleyen baz─▒ takviyeler ├Ânerilebilmektedir. 12 uzun mesafe ko┼čucusunun yo─čun bir e─čitim program─▒ s─▒ras─▒nda yap─▒lan bir ├žal─▒┼čman─▒n sonucunda dall─▒ zincirli amino asit takviyesinin kas a─čr─▒s─▒n─▒ ve yorgunluk hissini azaltt─▒ g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

Bunlara ek olarak omega ├╝├ž ya─č asiti de ├Ânerilen ve eksikli─činde sorunlara sebep olabilen g─▒da takviyesi aras─▒ndad─▒r.Do─čal besinler ve al─▒namad─▒─č─▒nda takviye edilmesi ├Ânerilir. Omega ├╝├ž ya─č asidi eksikli─činde, depresyon, kalp rahats─▒zl─▒klar─▒, haf─▒za zay─▒fl─▒─č─▒ gibi problemlere neden olabilir.

Zay─▒flamaya yard─▒mc─▒ olmas─▒ amac─▒yla da baz─▒ g─▒da takviyelerinden destek al─▒nabilmektedir. Konjuge linoleik asit, protein tozlar─▒, ginseng, ye┼čil ├žay, krom gibi daha bir ├žok takviye kullan─▒labilmektedir. Ancak bu takviyelerin faydalar─▒ konusunda daha ├žok ├žal─▒┼čmaya ihtiya├ž oldu─čunu unutmamak gerekir ve sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde zay─▒flamak i├žin en do─čru ve en sa─čl─▒kl─▒ olan yolun ki┼čiye uygun bir diyet ve ki┼čiye ├Âzg├╝ bir egzersiz oldu─čunu unutmamak ve g├Âzard─▒ etmemek gerekir.

├ľzet olarak v├╝cudumuzda olmas─▒ gereken de─čerler e─čer alt seviyede ise takviye al─▒nmal─▒d─▒r bizler bu sebeple daha sa─čl─▒kl─▒ bir v├╝cuda sahip olabilmek i├žin supplementlare ihtiya├ž duyar─▒z.

Supplementlerin genellikle sporcular taraf─▒ndan tercih edilmesinin sebebi ise fiziksel aktivitesi olmayan normal bir insandan daha fazla enerji harcamalar─▒ ve v├╝cutlar─▒na ekstra dikkat etmeleridir. Her insanda oldu─ču gibi sporcular aras─▒nda da supplement kullan─▒mlar─▒ farkl─▒l─▒k g├Âsterir. Halter sporu ile u─čra┼čan biri ya da g├╝re┼č├ži ile bisiklet├ži ya da ko┼čucunun antrenmanlar─▒ ve ayn─▒ zamanda ihtiya├ž duyduklar─▒ vitamin, mineral ve di─čer bile┼čen i├žeri─či farkl─▒l─▒k g├Âsterir. Hafif antrenmanda kullan─▒lan supplement ├╝r├╝nler ile resmi y├╝zme m├╝sabakas─▒ ├Âncesi ya da sonras─▒nda kullan─▒lan ├╝r├╝nler birbirinden olduk├ža farkl─▒d─▒r.

Supplement Kullan─▒lmal─▒ m─▒?

O v├╝cutta eksiklikler oldu─čunda uzman kontrol├╝nde kullan─▒labilir, herhangi bir sak─▒ncas─▒ yoktur.

Supplementler Zararl─▒ M─▒?

G─▒da takviyeleri do─čru miktarda al─▒nd─▒─č─▒nda yarar sa─člarken, fazla miktarda al─▒nmas─▒ h├╝cresel zehirlenme veya di─čer besinlerin emiliminin azalmas─▒ gibi baz─▒ problemlere yol a├žabilir. G─▒da takviyesi olarak vitaminleri kullan─▒rken ├Ânerilen al─▒n miktar─▒n─▒ ge├žmemek gereklidir. Baz─▒ vitaminlerin fazla al─▒m─▒ v├╝cutta toksik etki olu┼čturarak olumsuz etki olu┼čturabilir. Bilin├žsiz t├╝ketilen g─▒da takviyeleri i╠çla├žlarla ya da t├╝ketilen besinlerle etkile┼čime girebilir buda tehlikeli durum olu┼čturabilir.

Ameliyat olacak ya da olmu┼č ki┼čilerin de g─▒da takviyesi al─▒rken dikkatli olmas─▒ gereklidir.

G─▒da takviyeleri al─▒n─▒rken belli standartlara sahip olmas─▒na dikkat edilmelidir. Hijyenik olmas─▒na ve besin ├Â─čelerinin korunmu┼č ┼čekilde paketlendi─čine de ├Ânem verilerek ve emin olunarak sat─▒n al─▒nmal─▒d─▒r.

Bireyler g─▒da takviyesi al─▒rken zarar verecek bir etki ile kar┼č─▒la┼čmamalar─▒ i├žin mutlaka bir uzmana dan─▒┼čarak g─▒da takviyesi almal─▒d─▒r. G─▒da takviyelerinin do─čru al─▒m─▒ i├žin bireyin ihtiyac─▒na g├Âre belirlenmi┼č olmas─▒ gerekir.

Supplement zararlar─▒ kapsam─▒nda en ├žok dikkat edilmesi gereken elbette ├žok fazla protein tozu kullan─▒m─▒d─▒r. Supplement, rutin beslenme d├╝zeninde kulland─▒─č─▒m─▒z besinlerle k─▒yasla daha g├╝├žlendirilmi┼č takviyelerdir. Bundan dolay─▒ da belirli ├Âl├ž├╝lerde kullan─▒lmas─▒ ve beslenme d├╝zenini buna uygun hale getirilmesi gerekmektedir.

Protein tozu etlerden, s├╝tlerden elde edilen en ├Ânemli ve faydal─▒ besin ├Â─čelerinin birle┼čtirilmi┼č formudur. Do─čru ├Âl├žekte ve do─čru zamanda kullan─▒lmas─▒, herhangi bir zarara yol a├žmaz. Ancak a┼č─▒r─▒ protein tozu kullanmak ya da yanl─▒┼č zamanda protein tozu kullanmak faydadan ├žok zarara yol a├žaca─č─▒ i├žin Supplement zararlar─▒ aras─▒nda g├Âsterilebilir.

├ľzellikle supplementlerin zararlar─▒ hakk─▒nda bilgi sahibi olurken laktoz hassasiyeti hakk─▒nda bilgi edinmek gerekir. Laktoz duyarl─▒l─▒─č─▒ olan ki┼čilerin buna uygun protein tozu tercih etmesi gerekir. Aksi halde mide bulant─▒s─▒ Yada kar─▒n a─čr─▒s─▒ gibi durumlar meydana gelebilir. Bu hassasiyet olan ki┼čilerin laktoz oran─▒ s─▒f─▒r olan protein tozlar─▒ kullanmas─▒ gerekmektedir.

├ľte yandan zararlar kapsam─▒nda de─čerlendirilebilecek ├Ânemli bir di─čer konuda vitaminlerdir. Sahip v├╝cudumuzu daha fazla vitamin ihtiyac─▒ yoksa ancak vitamin takviyesi almaya devam ediyorsan─▒z, bu durumda sa─čl─▒k problemlerini ortaya ├ž─▒kabilir. ├ľzellikle vitamin ve takviyesi al─▒rken bir uzmana ba┼čvurmak ve buna g├Âre vitamin takviyesi tercih etmek gerekir.

Protein tozu i├žin b├Âyle bir durum s├Âz konusu de─čildir. Protein tozu kullan─▒rken beslenme al─▒┼čkanl─▒klar─▒n─▒z ve sporinize uygun ├Âl├ž├╝lerde kullanman─▒z gerekmektedir.

Bunun haricinde zararl─▒ oldu─ču bilimsel ├žal─▒┼čmalarla kan─▒tlanm─▒┼č baz─▒ maddeler vard─▒r bunlar;

  • Amfetaminler
  • Anabolik ajanlar
  • Eritropoietinler
  • B├╝y├╝me hormonlar─▒
  • Beta Blokerler
  • Di├╝retikler
  • Uyar─▒c─▒lar
  • Narkotik Analjezikler

Amfetaminler

Sporcular─▒n performans─▒n─▒ art─▒ran ve Sporcular taraf─▒ndan ├žok kullan─▒lan farmakolojik yard─▒mc─▒lardand─▒r. Epinefrin benzeri sentetik bir yap─▒ya sahiptir. Merkezi sinir sistemine uyar─▒r. Fiziksel aktivite de v├╝cudu uyan─▒k tutarak yorgunlu azalt─▒r. Kullan─▒m─▒ v├╝cuda zarar─▒ bak─▒m─▒ndan ├žok fazla risk ve tehlike ta┼č─▒maktad─▒r. Fazla miktarda kullan─▒l─▒rsa stres ve devam─▒nda sporcular─▒ komaya girmelerine neden olmaktad─▒r. (48)

Anabolik Ajanlar

V├╝cudumuzda baz─▒ hormonlar anabolizmay─▒ h─▒zland─▒r─▒rken, baz─▒ hormonlar ise katabolizmaya yard─▒mc─▒ olmaktad─▒r. Anabolik s├╝re├žlerin h─▒zlanmas─▒na yard─▒mc─▒ olan maddelere anabolizan maddeler ad─▒ verilmektedir. V├╝cudumuzda erkeklik hormonu olan ve b├╝y├╝k k─▒sm─▒ tesislerde bulunan hormonlara androjen Hormonlar ad─▒ verilmektedir ve anabolik etki g├Âstermektedir. Bu hormonlar─▒n i├žersinde en fazla testesteron hormonu bulunmaktad─▒r. Kas kuvvetini ve sporcunun kas kitlesini art─▒rmak amac─▒yla kullan─▒lmaktad─▒r. Genellikle halter, v├╝cut geli┼čtirme, Amerikan futbolu, g├╝re┼č, bilek g├╝re┼či ve anaerobik bran┼člarda m├╝sabaka ├Âncesi performans─▒ art─▒rmak amac─▒yla kullan─▒l─▒r. (49)

├çok fazla yemekleri ve v├╝cuda zararlar─▒ vard─▒r. Kaslarda su ve tuz tutulmas─▒nda arter, kardiyovask├╝ler hastal─▒k riskleri, kan bas─▒nc─▒n─▒n y├╝kselmesi, kalbin i┼č y├╝k├╝nde art─▒┼č, karaci─čer fonksiyon problemleri, b├Âbrek fonksiyon problemleri, tiroit fonksiyon problemleri, erkeklik hormon ├╝retiminde azalma ve testlerde k├╝├ž├╝lme, k─▒s─▒rl─▒k, sa├ž d├Âk├╝lmesi, jinekomasti ve daha bir ├žok probleme sebep olmaktad─▒r. Kad─▒nlarda ise erkek tipi k─▒llanma memelerde k├╝├ž├╝lme, ses tonunda kal─▒nla┼čma, libido art─▒┼č─▒, d├╝zensiz adet, klitoris b├╝y├╝mesi ve benzeri gibi durumlara sebep olmaktad─▒r. (50)

Eritropoietinler (EPO)

Yeti┼čkin insanlarda yakla┼č─▒k %85-90ÔÇÖ─▒ b├Âbreklerden, kalan %10-15ÔÇÖi ise karaci─čerden sar─▒ zaman, kemik ili─činde bulunan alyuvarlar─▒n ├╝retilmesine yard─▒mc─▒ olan ve demirin alyuvar─▒n i├žlerine girme say─▒lar─▒na art─▒ran bir hormondur. Sporcular─▒n EPO kullanma sebebi eritrosit say─▒lar─▒n─▒ artt─▒rmakt─▒r. B├Âylece oksijen ta┼č─▒ma kapasitesi artmaktad─▒r. Bu nedenle genellikle dayan─▒kl─▒l─▒k sporlar─▒nda performans art─▒rd─▒─č─▒ i├žin kullan─▒lmaktad─▒r.

EPO kullan─▒m─▒ b├╝y├╝k yemeklere sebebiyet verebilir. ├çok fazla alyuvar ├╝retimi sonucunda kan─▒n yo─čunlu─čunda art─▒┼č meydana gelir ve kalp kan─▒ pompalamakta g├╝├žl├╝k ├žeker. Kan─▒n yo─čunla┼čmas─▒ ya┼čamsal organa ula┼čmas─▒nda sorun yarat─▒r. K─▒lcal damarlardan yeterince kan ge├žemez. Kan ak─▒m─▒ yava┼člar, kan bas─▒nc─▒ y├╝kselir, damar i├žersinde p─▒ht─▒la┼čmalar olu┼čur, kalp yetmezli─či, akci─čer ├Âdemi, beyinde oksijen yetersizli─či ve aniden bu ├Âl├╝mler g├Âr├╝lebilir. (51)

Supplementlerin Faydalar─▒

G─▒da takviyeleri, ÔÇťT├╝rk G─▒da Kodeksi Takviye Edici G─▒dalar Tebli─čiÔÇÖndeÔÇŁ; normal beslenmeyi takviye etmek amac─▒yla; vitamin, mineral, protein, karbonhidrat, lif, ya─č asidi, amino Asst gibi besin ├Â─čelerin veya bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda besleyici veya fizyolojik etkileri bulunan bitki, bitkisel ve hayvansal kaynakl─▒ maddeler, biyoaktif maddelere ve benzeri maddelerin konsantre veya ekstratlar─▒n─▒n tek ba┼č─▒na veya kar─▒┼č─▒mlar─▒n─▒n kaps├╝l, tablet, pastil, tek kullan─▒ml─▒k toz paket, s─▒v─▒ ampul, damlal─▒k ┼či┼če ve di─čer benzeri s─▒v─▒ veya toz formlarda haz─▒rlanarak g├╝nl├╝k al─▒m dozu belirlenmi┼č ├╝r├╝nler olarak tan─▒mlanmaktad─▒r. (Anonim, 2013)

1994 y─▒l─▒nda ABD senatosu taraf─▒ndan kabul edilen ÔÇťBesin Destekleri Sa─čl─▒k ve E─čitim Yasas─▒ÔÇŁ┬á (The Diotery Supplement Health and Education ACT-DSHEA) g─▒da takviyelerini, diyeti desteklemek ├╝zere kullan─▒lan bir veya daha fazla besin ├Âylesini (mineraller, vitaminler, aminoasitler ve bitkisel droglar) i╠ç├žeren a─č─▒zdan al─▒nmak ├╝zere tablet, kaps├╝l ve s─▒v─▒ formda haz─▒rlanm─▒┼č ├╝r├╝nler olarak nitelendirmektedir. (34)

DSHEA; g─▒da takviyelerini, ila├žtan ├žokÔÇŁ g─▒dalarÔÇŁ genel ad─▒ alt─▒nda kategorize etmektedir.

Ayr─▒ca g─▒da takviyelerinin performans art─▒rma, kozmetik ama├žl─▒ veya dengeli beslenmeyi sa─člama, ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemini kuvvetlendirme ve baz─▒ hastal─▒klar─▒ iyile┼čtirme gibi ama├žlarla kullan─▒ld─▒─č─▒ belirtilmektedir. (35)

G─▒da takviyelerinin kullan─▒m yayg─▒nl─▒─č─▒ ve s─▒kl─▒─č─▒ son y─▒llarda artmaktad─▒r. (35)

├ľzellikle gen├ž hastalar─▒n g─▒da takviyelerini, doktor taraf─▒ndan ├Ânerilen ila├žlar─▒ kullanmaktan daha g├╝venli ve etkili bulduklar─▒ saptanm─▒┼čt─▒r. G─▒da takviyelerinin kullan─▒m─▒ ├Âzellikle son y─▒llarda sat─▒┼č stratejileri, reklamlar ve internet arac─▒l─▒─č─▒yla yayg─▒n ve pop├╝ler bir hale geldi─či bilinmektedir. (36)

AmerikaÔÇÖda ger├žekle┼čtirilen bir ara┼čt─▒rmada, yeti┼čkinlerin yar─▒s─▒n─▒n bir veya daha fazla g─▒da takviyesi kulland─▒─č─▒ belirtilmektedir. (37)

Yine yap─▒lan bir ├žal─▒┼čmada, g─▒da takviyelerinin sa─čl─▒k deste─či sa─člamas─▒ ve beslenme eksikliklerinin tamamlanmas─▒ gibi ama├žlar i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒ aktar─▒lmaktad─▒r. (38)

En ─░yi Supplementler Hangileridir?

Supplementler eksikleri yerine koymak i├žin vard─▒r ve bu sebeple hepsi ayr─▒ ayr─▒ ├Ânemlidir. Her birinin eksikli─či nde farkl─▒ semptomatik SORUNLAR olu┼čmaktad─▒r. Her sorunun giderilmesi i├žin kimin eksikli─či s├Âz konusuysa o supplementi (diyet takviyesine) yerine koymak gerekir.

Bir ├Âzet olarak a├ž─▒klamak gerekirse bu Supplement daha iyidir veya daha gereklidir demek do─čru ve bilimsel bir cevap olmaz.

Spora Yeni Ba┼člayanlar Hangi Supplementleri Kullanmal─▒d─▒r?

Sporcular─▒n performans─▒n─▒ etkileyen temel fakt├Ârlerin ba┼č─▒nda genetik yap─▒, uygun antrenman ve beslenme gelmektedir. Y├╝ksek sportif performans─▒n olu┼čumunda, ki┼čiye ait fizyolojik ve psikolojik fakt├Ârler, antrenman durumu, beslenme durumu, sa─čl─▒k, ├ževresel fakt├Ârler, spora ├Âzg├╝ ├Âzellikler rol oynamakta birlikte hangi fakt├Âr├╝n maksimum performansla daha etkili oldu─čunu s├Âylemek g├╝├žt├╝r. Ancak beslenmesi d├╝zg├╝n olmayan, sa─čl─▒─č─▒ bozulmu┼č birs sporcudan y├╝ksek performans beklemenin imkans─▒z oldu─čunu s├Âylemekte ku┼čkusuz bir ger├žektir. (39)

Supplementler eksikleri yerine koymak oldu─ču i├žin birinin di─čerine ├╝st├╝nl├╝─č├╝ yoktur diyebiliriz.

Her bir s├╝tl├╝ mantin kendi i├žinde bir ├žok faydas─▒ oldu─čunu s├Âylemek gerekir. Bu sebeple spora yeni ba┼člayan sporcular─▒n ┼ču ya da bu nimeti kullanmas─▒ gerekir diyemeyiz.

Sporcular spora ba┼člamadan ├Ânce kan de─čerlerini ├Âl├žt├╝rmeli e─čer herhangi bir ┼čekilde eksiklik tespit edilirse o halde Supplement kullanmal─▒d─▒r.

 

 

Kaynak├ža

  1. Europa Commission Food Supplement Section
  2. Kreider RB. Effects Of Protein and Aminoacit Supplemettation on athlethic performance. Supportsince, 1999.
  3. Ersoy G. Egzersiz ve Spor Yapanlar ─░├žin Beslenme, 4. Bask─▒, Nobel Yay─▒n Da─č─▒t─▒m, Ankara, 2011.
  4. ├ľzdemir G. Spor Dallar─▒na G├Âre Beslenme. Spormetre Beden E─čitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, VIII (1) 1-6,2010.┬á
  5. Tipton KD. Efficacy and Consequences of Very-High-Protein diets for athletes and exercisesrs. Source Health and exercisers Sciences Research Group. University of Stirling FK9 4LA UK. 2011.
  6. Paker HS Sporda Beslenme Gen Matbaac─▒l─▒k, Ankara,1996.
  7. IVY J. Portman R. Nutrition Timing, Basic Health Publications. USA,2004.
  8. Baysal A,Aksoy M, Besler HT, Bozkurt N, Ke├žecio─člu S, Merdal KT, Pekcan G, Mercanl─▒gil SM vd. Diyet El Kitab─▒, Hatipo─člu Yay─▒nc─▒l─▒k, Ankara, 2008.
  9. Ersoy G. Egzersiz ve Spor Yapanlar ─░├žin Beslenme, 3. Bask─▒, Nobel Yay─▒n Da─č─▒t─▒m, Ankara,2004.
  10. Fink HH, Burgoon LA, Mikesky AE. Practional applications in spor nutrition, Jones and Bartlett Publishers, pp. 332,363-428, Canada,2006.
  11. ┼×akar ┼×. Sporcu Beslenmesi,2014.
  12. Baysal A. Beslenme Kitab─▒, 12. Bask─▒, Hatipo─čl Yay─▒nc─▒l─▒k, Ankara, 2009.
  13. Bediz C. Kreatin Deste─činin Egzersiz ve Hastal─▒klardaki Yeri, Dokuz Eyl├╝l ├ťniversitesi, T─▒p Fak├╝ltesi,2017.
  14. Wyss M, Kaddurah- Dqouk R. Creatine and creatinine metabolism. Physsol Rev. 2000; 80(3):1007-213.
  15. Guzun R. Timahhina N. Tepp K, et al Systems bioeneretics of creatine kinase networks: Physiological roles of creatine and phosphocreatine in regulation of cardiac cell function. Amino Acids, 2011;40(5)-48.
  16. Yavuz H, Kurto─člu F,Biyokimyasal ├ľzellikleri ile L-Karnitin. ─░stanbul ├ťni. Vet. Fak. Derg.
  17. T├╝rkay IK. D├╝zenli Egzersizle Birlikte Obezitede ve Di─čer Hastal─▒klarda L-Karnitin Kullan─▒m─▒. Spor E─čitim Dergisi, 2020.
  18. Mohammedi Talasaz and Alidoasti;2016;Atabilen and Y─▒ld─▒ran, 2017.
  19. Aslan ve Orhan, 2010; Youn Soo, 2008.
  20. Umutlu, 2012;Trupp ve Abraham 2002.
  21. Umutlu, 2012 Bevretti ve arkada┼člar─▒,1999.
  22. Maryama ve di─č., 2017;Hedayati,2006;Bartell,1981.
  23. Boehm,1993.
  24. Gilbert,1985.
  25. Hatanako ve di─č. 2019.
  26. Sirolli vd.,2012.
  27. ├ľzg├╝n, Eskiocak ve S├╝t,2012.
  28. Kargotich ve ark.,1996:7-21
  29. Carr ve ark.,2010 : 1037-1044
  30. Street ve ark. , 2011;16-122.
  31. Coombes ve McNaughton,2000:149.
  32. Carli ve ark. 1992: (272-277)Coombes ve McNaughton, 2000:149.
  33. Kreider ve ark.,1993.
  34. Halsted, 2003 ;Tek& Pekcan,2008 :McWharter ,2009;Geller vd.,2015;Rautiatinen vd.,2016.
  35. Petroczi vd.2011; Soare vd., 2014;Rauatinen vd.,2016.
  36. Halsted ,2003.
  37. Bailey vd.,2013;Dickinson vd.,2014.
  38. Dickinson vd.,2014.,
  39. Pehlivan A., Sporda Beslenme,─░stanbul,Yaylac─▒k Matbaas─▒,2005.
  40. Lieberman,2013.
  41. Benardot,D.(2011).Ergogenic Aids. Human Kinetics.
  42. OÔÇÖHara,Kiefer,Farrell&Kemper,1998.
  43. Court W.(1975).Ginseng a chinese flok medicine of current interest.The Pharmaceutical Journal,180-181.
  44. Sezik E. Vd. H─▒zland─▒─▒rlm─▒┼č┬á Fitoterapi Meslek ─░├žin E─čitim Program─▒ Ders Notlar─▒ .Ankara: T├╝rk Eczac─▒lar Birli─či Eczac─▒l─▒k Akademisi.
  45. Williams.(1989).How athletes anhance performancelegaly and illagaly. Lesure press.
  46. G├╝ner M.(2000).Doping ve S─▒n─▒fland─▒r─▒lmas─▒.Sporcu Sa─čl─▒─č─▒ ve Sorunlar─▒ Sempozyumu ,Erzurum.
  47. ├ç─▒nar ,├ľzt├╝rk,┼×ebin&Yaz─▒c─▒,2005.
  48. Fox,E.,Bowers R. &Foss,M.(1999).
  49. FrickerP,(2000).Drugs in Sports Austrialian Presciber,76-78.
  50. Sutherland,2000;Wu,1997.
  51. Onen ME.(2012)Sporda Doping.─░stanbul: Bedray Yay─▒nlar─▒.
  52. G├╝ner R.(2002).Sporda Doping .Ankara:Nobel Yay─▒n Da─č─▒t─▒m.
  53. Ay├ža B─░,&─░kizler CH.(1997).Doping Maddeleri ve Spor. Marmara ├ťniversitesi Eczac─▒l─▒k Dergisi,85-91.
  54. Guyton AC.&Hall JE.(1996) T─▒bbi Fizyoloji, ─░stanbul :Nobel T─▒p Kitabevleri.
  55. MacAuleyD.(1996).Drugs in Sports. British of Sports Medicine,211-15.
  56. Kurdak S, 1997.Sporda Doping ve ─░la├ž Kullan─▒m─▒.Ankara: GATA Bas─▒mevi.